§28. III склонение. Общие сведения
§29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки
Περὶ Νέστορος. Περὶ ἔαρος καὶ χειμῶνος
§28. III склонение. Общие сведения
К третьему склонению относятся существительные и прилагательные всех родов. Форма nom. sing. может оканчиваться на ς, т.е. быть сигматичной, или иметь нулевое окончание, т.е. быть асигматичной. Всегда асигматична форма nom. sing. среднего рода. Основы оканчиваются на разные звуки: согласные, гласные, дифтонги. Родовая принадлежность существительного определяется в основном по артиклю, однако существуют и родовые суффиксы (см. приложение «Словообразование»).
Падежные окончания следующие:
| m | f | n | m | f | n | |||
| S. | N. | -ς, — | — | Pl. | -ες (-εις) | -α, -η | ||
| G. | -ος (-ως, -ους) | -ων | ||||||
| D. | -ι (-ει) | -σι(ν) | ||||||
| Acc. | -ν, -α | =N | -ας (-εις) | =N | ||||
| V. | —, =N | =N | =N | =N | ||||
В acc. sing. основы мужского и женского рода с последним согласным звуком принимают окончание α, основы с последним гласным звуком принимают (как правило) окончание ν.
§29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки
а) Основы на ρ
Форма nom. sing. мужского и женского рода асигматична и всегда имеет долгий гласный перед последним согласным основы; в остальных формах этот гласный или делается кратким, или остается долгим. Образцы: ὁ ῥήτωρ оратор, ὁ θήρ зверь.
| S. | N. | ῥήτωρ | θήρ | Pl. | N. | ῥήτορες | θῆρες |
|   | G. | ῥήτορος | θηρός |   | G. | ῥητόρων | θηρῶν |
|   | D. | ῥήτορι | θηρί |   | D. | ῥήτορσι(ν) | θηρσί(ν) |
|   | Acc. | ῥήτορα | θῆρα |   | Acc. | ῥήτορας | θῆρας |
|   | V. | ῥῆτορ | θήρ |   | V. | ῥήτορες | θῆρες |
В тех словах, которые в nom. sing. односложны (например, θήρ), в gen. и dat. обоих чисел ударение находится на последнем слоге. В словах ὁ πατήρ отец, ἡ μήτηρ мать, ἡ θυγάτηρ дочь, ἡ γαστήρ желудок, ὁ ἀνήρ муж, мужчина наблюдается чередование основы на ερ с основой без звука ε, причем в dat. pl. между основой и окончанием находится ударная альфа; последнее явление наблюдается и в слове ἀστήρ звезда.
| S. | N. | πατήρ | μήτηρ | θυγάτηρ | ἀνήρ |
| G. | πατρός | μητρός | θυγατρός | ἀνδρός | |
| D. | πατρί | μητρί | θυγατρί | ἀνδρί | |
| Acc. | πατέρα | μητέρα | θυγατέρα | ἄνδρα | |
| V. | πάτερ | μῆτερ | θύγατερ | ἄνερ | |
| Pl. | N. | πατέρες | μητέρες | θυγατέρες | ἄνδρες |
| G. | πατέρων | μητέρων | θυγατέρων | ἀνδρῶν | |
| D. | πατράσι(ν) | μητράσι(ν) | θυγατράσι(ν) | ἀνδράσι(ν) | |
| Acc. | πατέρας | μητέρας | θυγατέρας | ἄνδρας | |
В слове ἀνήρ во всех формах, кроме nom. и voc. sing., присутствует односложная основа ἀνδρ, чем и объясняется ударение на флексии в формах gen., dat. sing.-pl.
Некоторые слова имеют особенности в образовании форм:
б) Основы на ν
Форма nom. sing. мужского и женского рода чаще всего асигматична, причем краткий гласный, предшествующий последнему согласному основы, удлиняется. Звук ν перед σι(ν) выпадает. То же происходит и в сигматическом nom. sing. Образцы: ὁ δαίμων божество, ὁ ἀγών состязание, ὁ ποιμήν пастух, ὁ Ἕλλην грек, ὁ δελϕίς дельфин.
| S. | N. | δαίμων | ἀγών | Ἕλλην | ποιμήν | δελϕίς |
| G. | δαίμονος | ἀγῶνος | Ἕλληνος | ποιμένος | δελϕῖνος | |
| D. | δαίμονι | ἀγῶνι | Ἕλληνι | ποιμένι | δελϕῖνι | |
| Acc. | δαίμονα | ἀγῶνα | Ἕλληνα | ποιμένα | δελϕῖνα | |
| V. | δαῖμον | ἀγών | Ἕλλην | ποιμήν | δελϕίς | |
| Pl. | N. V. | δαίμονες | ἀγῶνες | Ἕλληνες | ποιμένες | δελϕῖνες |
| G. | δαιμόνων | ἀγώνων | Ἕλληνων | ποιμένων | δελϕίνων | |
| D. | δαίμοσι(ν) | ἀγῶσι(ν) | Ἕλλησι(ν) | ποιμέσι(ν) | δελϕῖσι(ν) | |
| Acc. | δαίμονας | ἀγῶνας | Ἕλληνας | ποιμένας | δελϕῖνας |
Некоторые слова имеют особенности в образовании форм:
в) Основы на λ
Одно из нескольких слов с основой на λ — ὁ ἅλς (gen. ἁλός) соль, ἡ ἅλς море, морская (соленая) вода.
Νέστορα Ὅμηρος ὀνομάζει τῶν Πυλίων ἡγεμόνα· Πύλος δ' ἦν ἐν τῇ Πελοποννήσῳ· εἶχε δ' ἄκραν καὶ ἀγαθὸν λιμένα. Ἐν δὲ τῇ ἄκρᾳ ἦν τὰ τοῦ Νέστορος βασίλεια. Ὁ δὲ Νέστωρ τίμιος ἦν διὰ τὰς ἀρετὰς ἐν τοῖς περὶ Τροίας Ἀχαιοῖς· ἦν γὰρ δεινὸς τὴν μάχην καὶ τὴν βουλὴν σοϕὸς καὶ ἀγαθὸς ῥήτωρ· τῶν γὰρ νεανιῶν κόσμος ἐστὶν ἡ ἀνδρεία, τῶν δὲ πρεσβυτῶν ἡ σοϕία καὶ ἡ ἀγαθὴ βουλή. Ἐπίστευον δὲ τοῖς τοῦ Νέστορος λόγοις καὶ Ἀγαμέμνων, ὁ τοῦ κοινοῦ στόλου ἡγεμών, καὶ οἱ ἄλλοι τῶν Ἀχαιῶν ἡγεμόνες καὶ οἱ τῶν ἡγεμόνων λεῴ.
Περὶ ἔαρος καὶ χειμῶνος
Χειμῶνος μὲν χιὼν καὶ κρύσταλλος καλύπτει τὴν γῆν καὶ τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰς λίμνας, ἔαρος δὲ ὁ ἥλιος τήκει τὴν χιόνα καὶ τὸν κρύσταλλον. Ἅμα τῷ ἔαρι τὴν τῶν χελιδόνων καὶ τῶν ἀηδόνων ϕωνὴν ἀκούομεν· ὀνομάζομεν δὲ τὰς χελιδόνας ἀγγέλους τοῦ ἔαρος. Τὸν δὲ χειμῶνα αἱ χελιδόνες καὶ αἱ ἀηδόνες διάγουσιν ἐν τῇ Αἰγύπτῳ καὶ ἐν τῇ Λιβύῃ.
1. Οἱ παλαιοὶ Ἕλληνες τὴν Δήμητρα θεσμοϕόρον ὠνόμαζον. 2. Λιμὴν ἀτυχίας ἐστὶν ἀνθρώποις τέχνη. 3. Ἀνδρὸς χαρακτῆρα ἐκ λόγου γιγνώσκομεν. 4. Περσεϕόνη ἐκ τοῦ Ἅιδου Δήμητρα ἱκέτευεν· «Ὦ μῆτερ, ἀπόλυε τὴν σὴν θυγατέρα». 5. Χεὶρ χεῖρα νίπτει. 6. Σίσυϕος ἐκ Ἅιδου πέτρον τῇ κεϕαλῇ καὶ ταῖς χερσὶ κυλίνδει. 7. Οἱ πιστοὶ κύνες ϕυλάττουσι τοὺς οἴλους. 8. Τὸν χρυσὸν ἐν πυρὶ βασανίζομεν. 9. Ὦ Πόσειδον, ϕέρε τοῖς ναύταις σωτηρίαν. 10. Οἱ παλαιοὶ Ἀπόλλω τῶν Μουσῶν ἡγεμόνα καὶ διδάσκαλον ὠνόμαζον. 11. Οἱ ἐν τοῖς τῶν ῥητόρων λόγοις ἅλες ἡδονὴν ϕέρουσιν. 12. Οἱ Ἕλληνες τὸ τρίτον θεῷ τῷ σωτῆρι ἔσπενδον.
Упражнения. Просклонять: ὁ ἀγαθὸς λιμήν, ὁ σοϕὸς ἡγεμών, ὁ χρυσοῦς κρατήρ.