Занятие 6


§28. III склонение. Общие сведения
§29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки
Περὶ Νέστορος. Περὶ ἔαρος καὶ χειμῶνος

§28. III склонение. Общие сведения

К третьему склонению относятся существительные и прилагательные всех родов. Форма nom. sing. может оканчиваться на ς, т.е. быть сигматичной, или иметь нулевое окончание, т.е. быть асигматичной. Всегда асигматична форма nom. sing. среднего рода. Основы оканчиваются на разные звуки: согласные, гласные, дифтонги. Родовая принадлежность существительного определяется в основном по артиклю, однако существуют и родовые суффиксы (см. приложение «Словообразование»).

Падежные окончания следующие:

 mfn mfn
S.N.-ς, —Pl.-ες (-εις)-α, -η
 G.-ος (-ως, -ους) -ων
 D.-ι (-ει) -σι(ν)
 Acc.-ν, -α=N -ας (-εις)=N
 V.—, =N=N =N=N

В acc. sing. основы мужского и женского рода с последним согласным звуком принимают окончание α, основы с последним гласным звуком принимают (как правило) окончание ν.

§29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки

а) Основы на ρ

Форма nom. sing. мужского и женского рода асигматична и всегда имеет долгий гласный перед последним согласным основы; в остальных формах этот гласный или делается кратким, или остается долгим. Образцы: ὁ ῥήτωρ оратор, ὁ θήρ зверь.

S.N.ῥήτωρθήρPl.N.ῥήτορεςθῆρες
 G.ῥήτοροςθηρός G.ῥητόρωνθηρῶν
 D.ῥήτοριθηρί D.ῥήτορσι(ν)θηρσί(ν)
 Acc.ῥήτοραθῆρα Acc.ῥήτοραςθῆρας
 V.ῥῆτορθήρ V.ῥήτορεςθῆρες

В тех словах, которые в nom. sing. односложны (например, θήρ), в gen. и dat. обоих чисел ударение находится на последнем слоге. В словах ὁ πατήρ отец, ἡ μήτηρ мать, ἡ θυγάτηρ дочь, ἡ γαστήρ желудок, ὁ ἀνήρ муж, мужчина наблюдается чередование основы на ερ с основой без звука ε, причем в dat. pl. между основой и окончанием находится ударная альфа; последнее явление наблюдается и в слове ἀστήρ звезда.

S.N.πατήρμήτηρθυγάτηρἀνήρ
 G.πατρόςμητρόςθυγατρόςἀνδρός
 D.πατρίμητρίθυγατρίἀνδρί
 Acc.πατέραμητέραθυγατέραἄνδρα
 V.πάτερμῆτερθύγατερἄνερ
 
Pl.N.πατέρεςμητέρεςθυγατέρεςἄνδρες
 G.πατέρωνμητέρωνθυγατέρωνἀνδρῶν
 D.πατράσι(ν)μητράσι(ν)θυγατράσι(ν)ἀνδράσι(ν)
 Acc.πατέραςμητέραςθυγατέραςἄνδρας

В слове ἀνήρ во всех формах, кроме nom. и voc. sing., присутствует односложная основа ἀνδρ, чем и объясняется ударение на флексии в формах gen., dat. sing.-pl.

Некоторые слова имеют особенности в образовании форм:

б) Основы на ν

Форма nom. sing. мужского и женского рода чаще всего асигматична, причем краткий гласный, предшествующий последнему согласному основы, удлиняется. Звук ν перед σι(ν) выпадает. То же происходит и в сигматическом nom. sing. Образцы: ὁ δαίμων божество, ὁ ἀγών состязание, ὁ ποιμήν пастух, ὁ Ἕλλην грек, ὁ δελϕίς дельфин.

S.N.δαίμωνἀγώνἝλληνποιμήνδελϕίς
 G.δαίμονος ἀγῶνοςἝλληνοςποιμένοςδελϕῖνος
 D.δαίμονι ἀγῶνιἝλληνιποιμένιδελϕῖνι
 Acc.δαίμονα ἀγῶναἝλληναποιμέναδελϕῖνα
 V.δαῖμονἀγώνἝλληνποιμήνδελϕίς
Pl.N. V.δαίμονες ἀγῶνεςἝλληνεςποιμένεςδελϕῖνες
 G.δαιμόνωνἀγώνωνἝλληνωνποιμένωνδελϕίνων
 D.δαίμοσι(ν) ἀγῶσι(ν) Ἕλλησι(ν)ποιμέσι(ν)δελϕῖσι(ν)
 Acc.δαίμονας ἀγῶνας Ἕλληναςποιμέναςδελϕῖνας

Некоторые слова имеют особенности в образовании форм:

в) Основы на λ

Одно из нескольких слов с основой на λ — ὁ ἅλς (gen. ἁλός) соль, ἡ ἅλς море, морская (соленая) вода.

Περὶ Νέστορος

Νέστορα Ὅμηρος ὀνομάζει τῶν Πυλίων ἡγεμόνα· Πύλος δ' ἦν ἐν τῇ Πελοποννήσῳ· εἶχε δ' ἄκραν καὶ ἀγαθὸν λιμένα. Ἐν δὲ τῇ ἄκρᾳ ἦν τὰ τοῦ Νέστορος βασίλεια. Ὁ δὲ Νέστωρ τίμιος ἦν διὰ τὰς ἀρετὰς ἐν τοῖς περὶ Τροίας Ἀχαιοῖς· ἦν γὰρ δεινὸς τὴν μάχην καὶ τὴν βουλὴν σοϕὸς καὶ ἀγαθὸς ῥήτωρ· τῶν γὰρ νεανιῶν κόσμος ἐστὶν ἡ ἀνδρεία, τῶν δὲ πρεσβυτῶν ἡ σοϕία καὶ ἡ ἀγαθὴ βουλή. Ἐπίστευον δὲ τοῖς τοῦ Νέστορος λόγοις καὶ Ἀγαμέμνων, ὁ τοῦ κοινοῦ στόλου ἡγεμών, καὶ οἱ ἄλλοι τῶν Ἀχαιῶν ἡγεμόνες καὶ οἱ τῶν ἡγεμόνων λεῴ.

Περὶ ἔαρος καὶ χειμῶνος

Χειμῶνος μὲν χιὼν καὶ κρύσταλλος καλύπτει τὴν γῆν καὶ τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰς λίμνας, ἔαρος δὲ ὁ ἥλιος τήκει τὴν χιόνα καὶ τὸν κρύσταλλον. Ἅμα τῷ ἔαρι τὴν τῶν χελιδόνων καὶ τῶν ἀηδόνων ϕωνὴν ἀκούομεν· ὀνομάζομεν δὲ τὰς χελιδόνας ἀγγέλους τοῦ ἔαρος. Τὸν δὲ χειμῶνα αἱ χελιδόνες καὶ αἱ ἀηδόνες διάγουσιν ἐν τῇ Αἰγύπτῳ καὶ ἐν τῇ Λιβύῃ.

1. Οἱ παλαιοὶ Ἕλληνες τὴν Δήμητρα θεσμοϕόρον ὠνόμαζον. 2. Λιμὴν ἀτυχίας ἐστὶν ἀνθρώποις τέχνη. 3. Ἀνδρὸς χαρακτῆρα ἐκ λόγου γιγνώσκομεν. 4. Περσεϕόνη ἐκ τοῦ Ἅιδου Δήμητρα ἱκέτευεν· «Ὦ μῆτερ, ἀπόλυε τὴν σὴν θυγατέρα». 5. Χεὶρ χεῖρα νίπτει. 6. Σίσυϕος ἐκ Ἅιδου πέτρον τῇ κεϕαλῇ καὶ ταῖς χερσὶ κυλίνδει. 7. Οἱ πιστοὶ κύνες ϕυλάττουσι τοὺς οἴλους. 8. Τὸν χρυσὸν ἐν πυρὶ βασανίζομεν. 9. Ὦ Πόσειδον, ϕέρε τοῖς ναύταις σωτηρίαν. 10. Οἱ παλαιοὶ Ἀπόλλω τῶν Μουσῶν ἡγεμόνα καὶ διδάσκαλον ὠνόμαζον. 11. Οἱ ἐν τοῖς τῶν ῥητόρων λόγοις ἅλες ἡδονὴν ϕέρουσιν. 12. Οἱ Ἕλληνες τὸ τρίτον θεῷ τῷ σωτῆρι ἔσπενδον.

Упражнения. Просклонять: ὁ ἀγαθὸς λιμήν, ὁ σοϕὸς ἡγεμών, ὁ χρυσοῦς κρατήρ.

Занятие 7