§64. Обзор прилагательных в положительной степени
§65. Первый тип степеней сравнения прилагательных
§66. Второй тип степеней сравнения прилагательных
§67. Genetivus partitivus
§68. Genetivus comparationis
§69. Genetivus separationis
Περὶ Κύρου τοῦ νεωτέρου. Περὶ τῆς Ἀραβίας τῆς ἐρήμου
§64. Обзор прилагательных в положительной степени
Прилагательные различаются по склонениям, количеству родовых окончаний и основам:
| δίκαιος, -α, -ον справедливый | ἔνδοξος, -ον знаменитый |
| δεινός, -ή, -όν страшный | |
| ἀργυροῦς, -ᾶ, -οῦν серебряный | εὔνους, -ουν благосклонный |
| χρυσοῦς, -ῆ, -οῦν золотой ἁπλοῦς, -ῆ, -οῦν простой | |
| πλέως, -έα, -ων полный | ἵλεως, ἵλεων милостивый |
| осн. ν: μέλας, μέλαινα, μέλαν черный | осн. ν: εὐδαίμων, εὔδαιμον счастливый |
| осн. οντ: ἑκών, ἑκοῦσα, ἑκόν добровольный | осн. σ: εὐγενής, εὐγενές благородный |
| осн. αντ: πᾶς, πᾶσα, πᾶν весь, всякий | осн. τ: ἄχαρις, -ι (gen. -τος) неблагодарный |
| осн. εντ: χαρίεις, χαρίεσσα, χαρίεν приятный | осн. δ: εὔελπις, -ι (gen. -δος) уповающий |
| осн. υ: γλυκύς, γλυκεῖα, γλυκύ сладкий | осн. ι: ἴδρις, ἴδρι сведущий |
| осн. υ: ἄδακρυς, ἄδακρυ бесслезный | |
| | |
| осн. ρ: μάκαρ (gen. -ρος) блаженный осн. γ: ἅρπαξ (gen. -γος) хищный осн. τ: πένης (gen. -τος) бедный осн. δ: ϕυγάς (gen. -δος) беглый | |
§65. Первый тип степеней сравнения прилагательных
Наиболее распространенный суффикс сравнительной степени — τερ, а превосходной — τατ. Они присоединяются к этимологической основе прилагательных. Обе степени изменяются по I-II склонениям, причем в женском роде ударение падает на суффиксы из-за долготы окончаний α и η: τερος, τέρα, τερον, τατος, τάτη, τατον. Образцами служат прилагательные из предыдущего параграфа.
| Положит. степень | Основа | Сравнительная ст. | Превосходная степень |
| δίκαιος 3 | δικαιο | δικαιότερος | δικαιότατος |
| δεινός 3 | δεινο | δεινότερος | δεινότατος |
| σοϕός 3 | σοϕο | σοϕώτερος | σοϕώτατος |
| ϕίλος 3 | ϕιλο | ϕίλτερος | ϕίλτατος |
| ἔνδοξος 2 | ἐνδοξο | ἐνδοξότερος | ἐνδοξότατος |
| ἁπλοῦς 2 | ἁπλοο | ἁπλούστερος | ἁπλούστατος |
| εὔνους 2 | εὐνοο | εὐνούστερος | εὐνούστατος |
| μέλας 3 | μελαν | μελάντερος | μελάντατος |
| εὐδαίμων 2 | εὐδαιμον | εὐδαιμονέστερος | εὐδαιμονέστατος |
| εὐγενής 2 | εὐγενεσ | εὐγενέστερος | εὐγενέστατος |
| γλυκύς 3 | γλυκυ | γλυκύτερος | γλυκύτατος |
| χαρίεις 3 | χαριεντ | χαριέστερος | χαριέστατος |
| μάκαρ | μακαρ | μακάρτερος | μακάρτατος |
| ἅρπαξ | ἁρπαγ | ἁρπαγίστερος | ἁρπαγίστατος |
| πένης | πενητ | πενέστερος | πενέστατος |
В образовании степеней сравнения некоторых прилагательных наблюдаются особенности:
§66. Второй тип степеней сравнения прилагательных
Некоторые прилагательные в сравнительной степени оканчиваются на ίων в мужском и женском роде, на ιον в среднем роде и склоняются по III склонению по типу прилагательных с основой на ν; в превосходной степени такие прилагательные оканчиваются на ιστος, ίστη, ιστον и склоняются по I-II склонениям. Эти суффиксы с окончаниями присоединяются к корню, который может и не совпадать с основой прилагательного.
| Положит. ст. | Основа | Корень | Сравнит. ст. | Превосходн. ст. | |
| καλός красивый | καλο | καλ | καλλίων | κάλλιον | κάλλιστος |
| κακός дурной | κακο | κακ | κακίων | κάκιον | κάκιστος |
| αἰσχρός позорный | αἰσχρο | αἰσχ | αἰσχίων | αἴσχιον | αἴσχιστος |
| ἐχθρός враждебный | ἐχθρο | ἐχθ | ἐχθίων | ἔχθιον | ἔχθιστος |
| ῥᾴδιος легкий | ῥᾳδιο | ῥᾳ | ῥᾴων | ῥᾷον | ῥᾷστος |
| μέγας большой | μεγα-λο | μεγ | μείζων | μεῖζον | μέγιστος |
| ἡδύς приятный | ἡδυ | ἡδ | ἡδίων | ἥδιον | ἥδιστος |
| ταχύς быстрый | ταχυ | ταχ | θάττων | θᾶττον | τάχιστος |
| ἐλαχύς малый | ἐλαχυ | ἐλαχ | ἐλάττων | ἔλαττον | ἐλάχιστος |
Формы θάττων, ἐλάττων (в неаттических диалектах -σσων, -σσον) образовались в результате взаимодействия конечного заднеязычного основы с йотой (ср. §§ 70, 124).
В сравнительной степени от ταχύς как компенчация утраченного придыхательного звука χ вместо τ появляется θ (ср. §37: θρίξ — τριχός).
В некоторых падежах сравнительной степени наряду с формами, образованными при помощи суффикса ιον, существуют слитные формы, образованные при помощи суффикса ιοσ, в котором σ выпадает: nom. и acc. pl. муж. и жен. рода ἡδίονες и ἡδίους (из ἡδίοσες), причем форма аккузатива уподобляется форме номинатива; acc. sing. муж. и жен. рода ἡδίονα и ἡδίω (из ἡδίοσα); nom. и acc. pl. ср. рода ἡδίονα и ἡδίω (из ἡδίοσα).
При прилагательных в превосходной степени, а также при прилагательных в положительной степени и существительных, обозначающих количество (многий, немногий, большинство и т.п.), при вопросительных и неопределенных местоимениях употребляется беспредложный разделительный генетив, выражающий целое, от которого берется лишь часть. В русском языке в этом случае обычно применяются выражения с предлогами из, среди, между:
ἐλέϕας μέγιστος πάντων τῶν θηρῶν ἐνομίζετο слон считался самым крупным из всех животных; τὸ πολὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος бóльшая часть эллинского войска; πλῆθος ἀνθρώπων большинство людей; πρῶτος ἱερέων первый среди жрецов; πότερος τῶν ἀδελϕῶν; кто из братьев?
По существу партитивное значение имеет генетив в сочетании с наречиями места, времени, количества, качества: ποῦ τῆς γῆς; где на земле? δὶς τῆς ἡμέρας дважды в день; πῶς ἔχεις τῆς γνώμης; какого мнения ты держишься?
При сравнительной степени в случае пропуска союза ἤ чем употребляется (как и в русском языке) генетив сравнения: οὐδὲν τῷ ἐλευθέρῳ ἀνθρώπῳ ἔχθιόν ἐστι τῆς δουλοσύνης для свободного человека нет ничего ненавистнее рабства = ἢ ἡ δουλοσύνη чем рабство.
Наиболее полно аблативная функция выражена в отделительном генетиве, который употребляется в зависимости от существительных, прилагательных и глаголов, обозначающих отделение, удаление, отставание, превосходство, отличие, освобождение, прекращение и т.п.: τῶν κτημάτων ἀπόστασις отказ от имущества; ϕίλων ἀγαθῶν ἔρημοι лишенные хороших друзей; ἄρχων ἀγαθὸς οὐδὲν διαϕέρει πατρὸς ἀγαθοῦ хороший правитель ничем не отличается от доброго отца.
К отделительному генетиву близок генетив происхождения (genetivus originis): Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο у (= от) Дария и Парисатиды рождаются два сына.
Τοῖς ἐν τῇ Ἑλλάδι βασιλεῦσι μικροτέρα ἦν δύναμις ἢ τοῖς τῶν Περσῶν, ἡ τῶν Περσῶν βασιλέων δυνατωτέρα μὲν ἦν, τοῖς δὲ πολίταις χαλεπωτέρα. Τῶν δὲ μετὰ Κῦρον τὸν πρότερον βασιλέων Περσῶν βασιλικώτατος καὶ ἄρχειν ἀξιώτατος ἦν Κῦρος ὁ νεώτερος. Παῖς ἔτι ὢν σωϕρονέστατος ἦν ἢ οἱ ἄλλοι παῖδες καὶ τοὺς πρεσβυτέρους μᾶλλον ἐθεράπευεν. Νεανίας δ' ὢν πολὺ ἀνδρειότερος καὶ ϕιλοκινδυνότερος καὶ πολεμικώτερος ἦν τοῦ ἀδελϕοῦ· καί ποτε, ἐπεὶ ἐν ὕλῃ βαθείᾳ ἐθήρευεν, ἄρκτος τοῖς ὄνυξιν αὐτὸν ἔπαιεν, ὁ δὲ ἀκείνην ϕονεύει. Σατράπης δὲ τῆς Λυδίας ὢν ἐγκρατέστατος καὶ ἀληθέστατος καὶ δικαιότατος ἦν τῶν σατραπῶν καὶ ὁ αὐτὸς τοῖς πλουσιωτέροις καὶ τοῖς πενεστέροις. Διὸ δὲ οἱ ἐν ἐκείνῃ τῇ σατραπείᾳ εὐδαιμονέστεροι ἦσαν ἢ οἱ ἐν ἄλλαις.
Περὶ τῆς Ἀραβίας τῆς ἐρήμου
Μεταξὺ τοῦ Εὐϕράτου καὶ τοῦ Τίγρητος ποταμῶν ἐστιν ἡ Ἀραβία ἡ ἐρῆμος. Τὸ πεδίον οὔτε ὕλην οὔτε δένδρα ἔχει, ἀλλὰ πλῆρές ἐστιν ἡδίστων ἀρωμάτων· τρέϕει δὲ ἡ ἐρῆμος θηρία παντοῖα, πλείστους μὲν ὄνους ἀγρίους, πολλὰς δὲ στρουθοὺς τὰς μεγάλας, ἔτι δὲ πλείους δορκάδας. Οἱ Ἄραβες τὰ θηρία ἀϕ' ἵππων διώκουσιν· καὶ ὀλίγοις μὲν ἱππεῦσιν τὸν ὄνον ἄγριον θηρεύειν χαλεπώτατόν ἐστιν· τῶν γὰρ ἵππων οἱ ὄνοι πολὺ θᾶττον τρέχουσιν· πλείουσι δὲ ἱππεῦσι ῥᾷόν ἐστιν ἀγρεύειν. Τὰ δὲ κρέα αὐτῶν ὁμοιότατά ἐστι τοῖς τῶν ἐλάϕων, ἁπαλώτερα δὲ καὶ ἡδίω. Χαλεπώτατον καὶ δορκάδας καὶ τοὺς στρουθοὺς ἀγρεύειν· *τάχιστα γὰρ τρέχουσιν, οἱ δὲ ἱππεῖς διώκοντες αὐτοὺς *ταχὺ ἀπαγορεύουσιν.
* см. §73.
1. Μηδὲν τοῖς πολίταις ἐλευθερίας τιμιώτερόν ἐστιν. 2. Παλαιὸς αἶνος· ἔργα μὲν νεωτέρων, βουλαὶ δ' ἔχουσι τῶν γεραιτέρων κράτος. 3. Ἀπόλλωνος χρησμὸς ἦν· σοϕὸς Σοϕοκλῆς, σοϕώτερος δ' Εὐριπίδης, ἀνδρῶν δὲ πάντων σοϕώτατος Σωκράτης. 4. Παρὰ τὸν Εὐϕράτην ποταμὸν ἦν πόλις μεγάλη καὶ εὐδαιμονεστάτη Θάψακος ὄνομα. 5. Αἱ νῆες πληρέσταταί εἰσιν ἱππέων καὶ ὁπλιτῶν διὰ τὴν τοῦ πολέμου ἀγγελίαν. 6. Παλαίτατον ἔθος ἦν τοῖς Ἀθηναίοις ἐν τῇ τῶν Διονυσίων ἑορτῇ τράγους τῷ θεῷ θύειν. 7. Φίλος μὲν Σωκράτης, ϕιλτέρα δ' ἀλήθεια. 8. Τί γὰρ πατρῴας ἀνδρὶ ϕίλτερον χθονός; 9. Οἱ ἵπποι Λαομέδοντος, τοῦ τῶν Τρώων βασιλέως, θάττους ἦσαν πάντων τῶν λοιπῶν ἵππων. 10. Δημοσθένης συνεβούλευε τοῖς Ἀθηναίοις οὐ τὰ ἥδιστα, ἀλλὰ τὰ ὠϕελιμώτατα. 11. Πάρις Ἀϕροδίτην καλλίω ἐνόμιζε Παρθένου τε καὶ Ἥρας. 12. Οὐκ ἔστι μητρὸς οὐδὲν ἥδιον τέκνοις. 13. ῞Ομηρος Ἀχιλλέα θάττω τῶν ἡρώων ἁπάντων εἶναι λέγει. 14. Πολλάκις ῥᾷόν ἐστι πυνθάνεσθαι ἢ ἀποκρίνεσθαι. 15. Μείζους ἡδονὰς οὐκ ἔχουσιν οἱ γονεῖς ἢ ἀγαθοὺς ἔχειν παῖδας. 16. Πάντων αἴσχιστός ἐστιν ὁ τῆς πατρίδος προδότης. 17. Συνάγει καὶ ἐχθίστους ὁ κοινὸς ϕόβος. 18. Λευκότερον χιόνος — μελάντερον πίττης — γλυκύτερον μέλιτος. 19. Ἰσχυρότερον δὲ γ' οὐδέν ἐστι τοῦ λόγου.
Упражнения. Образовать степени сравнения прилагательных: νεός, παλαιός, σώϕρων, ἀσθενής, βραχύς, εὔπλους. Просклонять: ὁ θάττων ἵππος.