§47. Существительные III склонения с основой на σ
§48. Прилагательные III склонения с основой на σ
§49. Аккузатив внутреннего содержания
Περὶ Σωκράτους. Περὶ Σοϕοκλέους καὶ Περικλέους
§47. Существительные III склонения с основой на σ
Форма nom. sing. асигматична, конечная сигма принадлежт основе. При склонении сигма между гласными выпадает, вызывая слияние этих гласных по общим правилам; сигма выпадает также в dat. pl. перед окончанием σι(ν). Гласные ε и ο чередуются. Образец: τὸ γένος (основа γενοσ / γενεσ) род.
| N. V. | G. | D. | Acc. | |
| S. | γένος | γένους (γενεσος) | γένει (γενεσι) | γένος |
| Pl. | γένη (γενεσα) | γενῶν (γενεσων) | γένεσι(ν) (γενεσσι) | γένη (γενεσα) |
В словах мужского и женского рода с основой на сигму в nom. sing. этой сигме предшествует долгий гласный звук, в остальных падежах — краткий. Среди таких слов находятся и собственные имена на γένης, σθένης, κράτης, κλῆς. Образцы: ἡ αἰδώς (основа αἰδοσ) стыд, ἡ τριήρης (основа τριηρεσ) триера, Σωκράτης (основа Σωκρατεσ) Сократ.
| S. | N. | τριήρης (τριηρεσ) | αἰδώς (αἰδοσ) | Σωκράτης (Σωκρατεσ) |
| G. | τριήρους (τριηρεσος) | αἰδοῦς (αἰδοσος) | Σωκράτους (Σωκρατεσος) | |
| D. | τριήρει (τριηρεσι) | αἰδοῖ (αἰδοσι) | Σωκράτει (Σωκρατεσι) | |
| Acc. | τριήρη (τριηρεσα) | αἰδῶ (αἰδοσα) | Σωκράτη (Σωκρατεσα) | |
| V. | τριῆρες (τριηρεσ) | αἰδός (αἰδοσ) | Σώκρατες (Σωκρατεσ) | |
| Pl. | N. V. | τριήρεις (τριηρεσες) | ||
| G. | τριήρων (τριηρεσων) | |||
| D. | τριήρεσι(ν) (τριηρεσσι) | |||
| Acc. | τριήρεις (τριηρεσας) | |||
В слове τριήρης в gen. pl. ударение находится на предпоследнем слоге; форма acc. pl. уподобляется форме nom. pl.
В именах на -κλῆς (из -κλεες) при склонении первый эпсилон остается, а второй после выпадения сигмы сливается с гласными окончаний, например: Περικλῆς (Περικλεες) Перикл, G. Περικλέους (Περικλεεσος), D. Περικλεῖ (Περικλεεσι), Acc. Περικλέα (Περικλεεσα), V. Περίκλεις (Περικλεες).
В некоторых словах среднего рода конечная сигма основы в косвенных падежах или выпадает, вызывая слияние гласных, или замещается звуком τ. К таким словам принадлежат: τὸ κέρας, -ατος рог, фланг, τὸ κρέας, -ατος мясо, τὸ γέρας, -ατος почетный дар, τὸ γῆρας, -ατος старость, τὸ τέρας, -ατος знамение.
| N. V. Acc. | G. | D. | |
| S. | κέρας | κέρατος = κέρως | κέρατι = κέρᾳ |
| Pl. | κέρατα = κέρα | κεράτων = κερῶν | κέρασι(ν) |
Слово ῎Αρης Арес имеет так называемый аттический генетив с краткой омегой: ῎Αρεως.
§48. Прилагательные III склонения с основой на σ
Прилагательные с основой на σ имеют два родовых окончания: в nom. sing. в мужском и женском роде перед сигмой долгий гласный, в среднем роде — краткий. Форма acc. pl. мужского и женского рода уподобляется форме nom. pl. Образец: εὐγενής, εὐγενές (основа εὐγενεσ) благородный.
| | | ||||
| N. | εὐγενής | εὐγενές | N. V. | εὐγενεῖς (εσες) | εὐγενῆ (εσα) |
| G. | | G. | | |||
| D. | | D. | | |||
| Acc. | εὐγενῆ (εσα) | εὐγενές | Acc. | εὐγενεῖς (εσας) | εὐγενῆ (εσα) |
| V. | εὐγενές | εὐγενές | |||
§49. Аккузатив внутреннего содержания
Часто дополнение в аккузативе выражает содержание действия глагола-сказуемого. Такой падеж называется аккузативом внутреннего содержания или этимологической фигурой (figura etymologica). Например:
| κινδυνεύω τὸν ἔσχατον κίνδυνον | я подвергаюсь крайней опасности |
| δουλείαν αἰσχρὰν ἐδούλευεν | он находился в позорном рабстве |
| ὁ στρατηγὸς τὰ ἐπινίκια ἔθυεν | полководец приносил благодарственную жерству за победу. |
Нередко в подобном аккузативе употребляется существительное того же корня, что и глагол; ср. в русском языке однокоренные выражения типа «пир пировать».
Ἡ τοῦ Σωκράτους πατρὶς Ἀθῆναι ἦσαν. Τὸ μὲν γένος ὁ Σωκράτης οὐκ ἦν εὔδοξος καὶ τὸ εἶδος οὐκ ἦν καλός, τῇ δὲ σοϕίᾳ καὶ ἐγκρατείᾳ ὑπερέβαλλε τὸ πλῆθος τὸ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων. Οἱ μὲν ἐχθροὶ τὸν Σωκράτη ἐμέμϕοντο λέγοντες· «Εἰσϕέρεις, ὦ Σώκρατες, καινὰ δαιμόνια καὶ τοὺς νέους διαϕθείρεις». Σωκράτης δὲ ἐδίδασκε τοὺς νέους ἐγκρατεῖς εἶναι καὶ τἀληθῆ (=τὰ ἀληθῆ) λέγειν. Οἱ τῶν Ἀθηναίων δικασταὶ κατακρίνουσι Σωκράτη ἀποθνήσκειν. Ἀναγκάζεται οὖν πίνειν τὸ κώνειον καὶ οὕτω τὸ τοῦ βίου τέλος ἔχει. Πλάτων καὶ Ξενοϕῶν ἐπιϕανεῖς Σωκράτους μαθηταὶ ἦσαν· αἱ δὲ βίβλοι αὐτῶν πλήρεις εἰσὶ σοϕῶν Σωκράτους ἐπῶν.
Περὶ Σοϕοκλέους καὶ Περικλέους
Σοϕοκλῆς καὶ Περικλῆς ἦσαν τῷ γένει κλεινὼ καὶ σοϕὼ Ἀθηναίω (dualis)· ὁ μὲν ποιητὴς ἀγαθός, ὁ δὲ δεινὸς ῥήτωρ καὶ στρατηγὸς καὶ δίκαιος ταμίας. Οἱ Ἀθηναῖοι τὸν Περικλέα ἔλεγον κεραυνὸν ϕέρειν ἐπὶ τῇ γλώττῃ. Σοϕοκλέους μὲν δράματα, Περικλέους δὲ λόγους καὶ ἔργα θαυμάζομεν. Σοϕοκλῆς δὲ καὶ στρατηγὸς ἦν τῶν Ἀθηναίων μετὰ Περικλέους ἐν τῷ ἐπὶ Σάμον τὴν νῆσον πολέμῳ. Οἱ γὰρ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον Σοϕοκλέα οὐ μόνον ἀγαθὸν ποιητήν, ἀλλὰ καὶ δεινὸν στρατηγὸν εἶναι.
1. Ἐν τῇ Λιβύῃ παντοῖα γένη ζώων ἐστίν. 2. Ἐν τοῖς ὄρεσι θηρεύονται σύες ἄγριαι καὶ ἔλαϕοι. 3. Θέρους τὰ μὲν ἄνθη ἐν τοῖς κήποις, τὰ δὲ δένδρα ἐν τοῖς ἄλσεσι θάλλει. 4. Ἁπλᾶ ἐστι τῆς ἀληθείας ἔπη. 5. Παλαιὸς λόγος ἐστίν· ὑγιὴς ψυχὴ ἐν σώματι ὑγιεῖ. 6. Διάϕορά ἐστι τὰ τῶν ἐθνῶν ἤθη. 7. Εὐκλεὲς τὸ τοῦ Πλάτωνος, ὅτι Ὅμηρος ὁ ποιητὴς τῆς Ἑλλάδος διδάσκαλός ἐστιν. 8. Κακῆς ἀπ' ἀρχῆς γίγνεται τέλος κακόν. 9. Κάτων ἐν γήρᾳ τὴν Ἑλληνικὴν γλῶτταν ἐμάνθανεν. 10. Οἱ ποιηταὶ τοῦ βίου χειμῶνα τὸ γῆρας ὀνομάζουσιν. 11. Οἱ τῶν Σπαρτιατῶν παῖδες καὶ νεανίαι ἐπίσημοι ἦσαν αἰδῶ. 12. Ταῖς τριήρεσιν ἐμάχοντο οἱ Ἕλληνες ἐν Σαλαμῖνι. 13. Οἱ Θρᾷκες ἐκ τῶν κεράτων οἶνον ἔπινον. 14. Αἱ Ἀθῆναι τὸν ῎Αρεως πάγον εἶχον. 15. Οἱ Ἀθηναῖοι πομπὴν μεγάλην ἔπεμπον.
Упражнения. Просклонять: τὸ παλαιὸν ἔθνος, ἡ ὑγιὴς ψυχή, Σοϕοκλῆς ὁ εὐκλεὴς ποιητής.